การอุ้มท้องลูกน้อย คนเป็นแม่อาจจะคิดว่าคงเป็นอะไรที่สุดแล้ว แต่อย่าลืมไปว่าหลังคลอด ก็เป็นอีกสิ่งที่ควรให้ความสนใจเช่นกัน เพราะหลังการคลอด คุณแม่มักจะเจอกับอาการที่เรียกว่า "ภาวะหลังคลอด" แต่ละคนก็จะมีแต่ละอาการ หรือมีอาการที่คล้ายกัน การคลอดลูกเป็นอะไรที่เหนื่อยล้าทั้งร่างกายและจิตใจสำหรับคนเป็นแม่อย่างมาก จึงต้องใช้ระยะเวลาในการพักฟื้น ในบทความนี้ ABC THE BABY จะพาคุณแม่ทั้งก่อนและหลังคลอดไปรู้จักกับภาวะที่เกิดหลังคลอดว่ามีอะไรบ้าง เพื่อที่จะสามารถรับมือ และฟื้นตัวได้ไวที่สุด ถ้าพร้อมตามมาดูกันเลย!!
บทความแนะนำ : ปัญหาใหญ่! แม่หัวนมบอดให้นมลูกได้ไหม ต้องให้ลูกเลิกนมหรือไม่?
ภาวะหลังคลอดคืออะไร ?
"ภาวะหลังคลอด" คือ อาการที่เกิดขึ้นหลังจากคุณแม่คลอดบุตร มีการเปลี่ยนแปลงของทางด้านร่างกาย และทางด้านจิตใจ เนื่องจากฮอร์โมน "เอสโตรเจน" และ "โปรเจสเตอโรน" นั้นลดลง เพราะฉะนั้นคุณแม่มือใหม่ที่กำลังประสบปัญหานี้อยู่ ควรทำความเข้าใจกับภาวะที่เกิดจากหลังคลอดบุตร และเตรียมรับมือกับอาการภาวะที่เกิดหลังคลอดบุตรต่างๆ
บทความแนะนำ : คุณแม่ผ่าคลอด กินอะไรได้บ้าง อะไรห้ามกิน ข้อห้ามที่ควรรู้ ?
ภาวะหลังคลอด มีอะไรบ้าง ?
1. กลั้นปัสสาวะไม่อยู่
หลังจากการคลอดอาจทำให้ "กล้ามเนื้ออุ้งเชิงกราน" ขยายออก และจะเกิดภาวะนี้เมื่อมีอาการไอ , จาม หรือหัวเราะ อาจทำให้ปัสสาวะเล็ดออกมามากกว่าปกติ ซึ่งพบได้บ่อยหลังคลอด (ข้อมูลจาก NHS) อาการกลั้นปัสสาวะไม่ค่อยอยู่มักค่อย ๆ ดีขึ้นในช่วงหลายสัปดาห์ถึงหลายเดือน ระหว่างรอให้ร่างกายกลับเป็นปกติ คุณแม่หลังคลอดบุตรใส่ผ้าอนามัยในระหว่างฟื้นตัวได้ และควรฝึกขมิบกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกราน (Kegel) ทุกวัน ดูวิธีได้ที่ ท่าออกกำลังกายหลังคลอด หากไม่ดีขึ้นควรแจ้งแพทย์ในการตรวจหลังคลอด
2. ผมร่วงหลังคลอดบุตร
ในขณะที่ตั้งครรภ์ ระดับของฮอร์โมนเพิ่มขึ้น ซึ่งส่งผลอัตราการงอกใหม่ของ "เส้นผม" ให้มากยิ่งขึ้น จึงทำให้คุณแม่ในขณะตั้งครรภ์ดูมีผมที่หนา แต่เมื่อคลอดบุตรแล้ว ทำให้ระดับฮอร์โมนเปลี่ยนแปลง และทำให้เกิดผมร่วงมากกว่าปกตินั่นเอง แต่อย่าเพิ่งตกใจ!! อาการผมร่วงหลังคลอด ไม่ได้น่ากลัว หรือผิดปกติแต่อย่างใด โดยทั่วไปแล้วอาการเหล่านี้จะหายไป ประมาณ 6 - 12 เดือน ไม่แนะนำให้หวีผมบ่อย และควรรับประทานอาหารที่มีธาตุเหล็ก ผักใบเขียว และอาหารทะเลที่มีสังกะสี ให้มากเพียงพอต่อร่างกาย ก็สามารถช่วยสร้างเส้นผมขึ้นมาใหม่ได้
3. อาการผิวแตกลาย
คุณแม่หลังคลอดส่วนมาก จะมีผิวที่มีลักษณะเป็นริ้วๆ ที่เป็นสีแดงหรือสีชมพูแล้วแต่สภาพผิวของแต่ละคน ริ้วลายที่ว่าอาจไม่หายไปทั้งหมด แต่จะค่อย ๆ จางลงเป็นสีขาวหรือสีเงินตามเวลา การใช้ครีมทาผิวช่วยให้ผิวชุ่มชื้นและอาจช่วยให้ริ้วลายดูจางลงได้บ้าง ควรเลือกผลิตภัณฑ์ที่มีเลขจดแจ้ง อย. และหากให้นมลูกอยู่ควรปรึกษาแพทย์ก่อนใช้ครีมที่มีส่วนผสมของยา อ่านเพิ่มเติมได้ที่ วิธีรักษาท้องแตกลายหลังคลอด
4. น้ำคาวปลา
"น้ำคาวปลา" คือ เนื้อเยื่อ และ เลือดนั้นไหลออกมาจากโพรงมดลูกหลังคลอด เกิดจากการลอกของรก ดังนั้น น้ำคาวปลา จึงถูกขับออกมา โดยปกติ 3-4 วันแรกหลังการคลอดจะมีมากกว่าปกติ น้ำคาวปลาที่ถูกขับออกมาจะมีสีแดง แล้วค่อย ๆ จางเป็นสีชมพู น้ำตาล และเหลืองอ่อน โดยมักออกต่อเนื่องหลายสัปดาห์ คุณแม่หลังคลอดจะต้องเตรียมรับมือ โดยการใส่ผ้าอนามัยแบบแผ่น (ไม่ใช้ผ้าอนามัยแบบสอด) นั่นเอง
ข้อควรระวัง: ควรรีบพบแพทย์หากเลือดออกมากจนชุ่มผ้าอนามัยภายในหนึ่งชั่วโมง มีลิ่มเลือดก้อนใหญ่ น้ำคาวปลามีกลิ่นเหม็นผิดปกติ หรือมีไข้ ปวดท้องน้อยมาก เพราะอาจเป็นภาวะตกเลือดหรือการติดเชื้อหลังคลอด ในกรณีฉุกเฉินโทร 1669
5. หน้าท้องหย่อนและมดลูกยังไม่เข้าอู่
ระหว่างตั้งครรภ์ กล้ามเนื้อหน้าท้องและผิวหนังจะยืดออกไปพร้อมกับมดลูก หลังคลอดหน้าท้องจึงยังดูป่องอยู่ ส่วนมดลูกจะค่อย ๆ หดตัวกลับสู่ขนาดเดิม (มดลูกเข้าอู่) ซึ่งใช้เวลาประมาณ 6 สัปดาห์ การให้นมลูกช่วยให้มดลูกหดตัวได้ดีขึ้น ส่วนกล้ามเนื้อหน้าท้อง หากคุณแม่ค่อย ๆ ออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ ก็อาจจะสามารถกลับมาแข็งแรงใกล้เคียงเดิมได้
ทั้งนี้ ภาวะนี้ต่างจาก “มดลูกหย่อน” ทางการแพทย์ (uterine prolapse) ซึ่งเป็นภาวะที่มดลูกเคลื่อนต่ำลงมาในช่องคลอด หากรู้สึกหน่วงถ่วงในช่องคลอด คลำเจอก้อนยื่นออกมา หรือปัสสาวะลำบาก ควรพบแพทย์
6. โรคซึมเศร้าหลังคลอด
โรคซึมเศร้าหลังคลอด หรือ Postpartum Depression เกิดขึ้นในปีแรกหลังการคลอดบุตร คุณแม่มักจะมีอาการวิตกกังวล และหงุดหงิดง่ายปกติ อาการนอนไม่หลับ ถ้าอาการหนักอาจมีอาการร้องไห้ หรือถึงขั้นคิดทำร้ายตัวเองเลย ต้องได้รับการรักษาจากแพทย์ ซึ่งอาจเป็นการพูดคุยบำบัดกับจิตแพทย์หรือนักจิตวิทยา และบางรายอาจต้องใช้ยาตามแพทย์สั่ง ร่วมกับการดูแลใส่ใจจากครอบครัวซึ่งเป็นสิ่งที่สำคัญ
ข้อควรระวัง: หากคุณแม่มีความคิดอยากทำร้ายตัวเองหรือลูก ต้องพบแพทย์ทันที หรือโทรสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ตลอด 24 ชั่วโมง ในกรณีฉุกเฉินโทร 1669
7. ภาวะเศร้าหลังคลอด
ภาวะเศร้าหลังคลอด หรือ Postpartum blue เนื่องจากฮอร์โมนในร่างกายเปลี่ยนแปลง ภาวะนี้มักจะมาหลังจากคุณแม่คลอดบุตร ภาวะเศร้าหลังคลอด มีอาการเศร้า เสียใจ อารมณ์แปรปรวนง่าย อาการเหล่านี้มักเริ่มในช่วงไม่กี่วันแรกหลังคลอด และมักหายไปเองภายใน 2 สัปดาห์ (ข้อมูลจาก NHS) หากอาการเกิน 2 สัปดาห์หรือรุนแรงขึ้น อาจเป็นโรคซึมเศร้าหลังคลอดและควรปรึกษาแพทย์ ภาวะเศร้าหลังคลอดรักษาจากคนรอบข้างให้กำลังใจ ก็สามารถช่วยให้อาการดีขึ้น
บทความแนะนำ : วิธีการรับมือ ภาวะซึมเศร้าหลังคลอด สำหรับคุณแม่
การดูแลคุณแม่หลังคลอดบุตร
ทางด้านร่างกาย
- เนื่องจากมีการหลั่ง "น้ำคาวปลา" คุณแม่ควรใส่ผ้าอนามัย และดูแลความสะอาดเป็นอย่างดี
- คุณแม่หลังคลอดบุตร งดการมีเพศสัมพันธ์ประมาณ 4 - 6 สัปดาห์
- ควรรับประทานอาหารให้ครบ 5 หมู่ และงดการดื่มเครื่องดื่มที่มีแอลกอฮอล์
- ไปตรวจหลังคลอดตามนัด (ประมาณ 6 สัปดาห์) เพื่อให้แพทย์ประเมินการฟื้นตัวของร่างกายและจิตใจ
ทางด้านจิตใจ
- การดูแลคุณแม่หลังคลอดด้านจิตใจ สิ่งที่รักษาอาการทางด้านอารมณ์นั้น คือ คนรอบข้างการดูแลเอาใจใส่ และคำพูดให้กำลังใจจากคนรอบข้าง
สรุป
ภาวะที่เกิดจากหลังคลอดบุตร เป็นสิ่งที่คนที่กำลังเป็นคุณแม่กำลังกังวล อ่านมาถึงตรงนี้ ก็คงจะทราบดีว่า มีทั้งภาวะทางด้านร่างกาย และ ทางด้านจิตใจ สำหรับคุณแม่มือใหม่ ไม่ต้องเป็นกังวลไป เพียงรู้จักภาวะที่เกิดจากหลังคลอดและเตรียมตัวรับมือ ก็จะสามารถผ่านไปได้ด้วยดี สามารถอ่านทริคการเลี้ยงลูก เพิ่มเติมได้ที่นี่